آیا عصر سودهای هنگفت در صنعت خودرو به سر آمده است؟

در هفته‌های اخیر، مجدد شاهد برگزاری شرایط فروش محصولات ایران‌خودرو بودیم. مهلت پرداخت برای خرید این خودروها تمدید گردید تا امکان خرید برای تعداد بیشتری از مشتریان فراهم شود. شرایط پرداخت وجه برای محصولات سایپا نیز به‌نحوی مشابه ادامه دارد. به نظر می‌رسد که زمان کسب سودهای کلان در بازار خودرو به انتها رسیده و هم‌اکنون با یک رکود فزاینده و همه‌جانبه روبرو هستیم.

طمع فراوان یا هزینه‌های سربار؟ دو رویکرد به قیمت خودرو

شکی نیست که قیمت خودرو در تمامی انواع آن (وارداتی، داخلی یا مونتاژی) طی دهه گذشته به مراتب بیشتر از میزان درآمد مصرف‌کنندگان ایرانی افزایش یافته است. قیمت خودروها در مدت زمانی کوتاه به بیش از ۳۰۰ درصد رشد دست یافت، در حالی که درآمد متوسط ایرانیان در بهترین حالت هر سال تنها حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش می‌یابد. این تفاوت موجب کاهش روزافزون تمایل مشتریان ایرانی به خرید خودرو شده است.

در مورد علت افزایش قابل توجه و مداوم قیمت خودرو، دو دیدگاه اساسی وجود دارد. بسیاری از مصرف‌کنندگان بر این باورند که تمایل شرکت‌های تولید کننده و واردکننده به دریافت هزینه بالاتر از مشتریان، سبب شده است تا آنها در فواصل زمانی کوتاه قیمت محصولات خود را بالا ببرند.

بازار خودرو ایران به شکل انحصاری شکل گرفته و مشتریان ناگزیر به خرید خودروهای داخلی و مونتاژی هستند. از سوی دیگر، گزینه‌های وارداتی به حدی هزینه‌بر هستند که برای اکثر مصرف‌کنندگان ایرانی دسترسی به آن‌ها دشوار است. در نتیجه تولیدکنندگان هر زمان که بخواهند قادر به افزایش قیمت محصولات خود هستند.

از طرف دیگر، نگرش متفاوتی وجود دارد. خودروسازان بر این باورند که هزینه‌های بارز و پنهان تولید خودرو به شدت کاهش یافته و به همین دلیل نمی‌توانند خودروها را با قیمت‌های قبلی به بازار عرضه کنند. اعلام پیوسته زیان ناشی از قیمت‌های دستوری از سوی خودروسازان بزرگ، ضرورت افزایش قیمت‌ها را به‌عنوان یک مسأله اساسی مطرح کرده است.

درگیری این دو دیدگاه در بازار خودرو ایجاد وضعیتی کرده است که هیچ‌کس از آن رضایت ندارد. مصرف‌کنندگان در خرید خودرو با مشکلات زیادی مواجه‌اند، زیرا قدرت خرید آنها در برابر تورم کاهش یافته است. خودروسازان نیز در مواجهه با تقاضای پایین برای خرید خودرو، نمی‌توانند قیمت‌ها را به‌طرز محسوسی افزایش دهند.

بازار خودروهای وارداتی هم از رونق افتاد

بازار خودرو در ایران به علت تشنگی دائمی، همواره به سوی خودروهای وارداتی جذاب بوده است. حتی خودروهای ناشناخته و با خدمات کم نیز توانسته‌اند در آن بازار فروش قابل توجهی داشته باشند. با این حال، روزهای اخیر نشان می‌دهد که بازار خودروهای وارداتی نیز به وضعیت ناخوشایندی دچار شده است.

دلایل اصلی رکود در بازار خودروهای وارداتی، به ارزش پایین این خودروها در مقایسه با هزینه‌های پرداختی مربوط می‌شود. ترکیب عوارض سنگین واردات و افزایش ناگهانی نرخ ارز باعث شده تا قیمت خودروهای وارداتی به طور فاحشی افزایش یابد. به عنوان نمونه، تویوتا کرولا ۱۲۰۰ که در زمره اولین و ارزان‌ترین خودروهای جدید وارداتی قرار می‌گرفت، در سال ۱۴۰۳ با قیمت تقریبی دو میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان به فروش می‌رسید، ولی اکنون این قیمت به پنج میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان رسیده است.

نکته حائز اهمیت این است که اکثریت خودروهای جدید وارداتی با پیشرانه‌های کوچک و کم‌حجم به بازار کشور راه یافته‌اند. این خودروها در رقابت مستقیم با محصولات مونتاژی چینی قرار دارند که معمولاً با موتورهای ۱.۵ لیتری توربوشارژر عرضه می‌شوند و قیمت کمتری دارند. لذا مشتریان بیشتر تمایل دارند تا خودروهای مونتاژی را کنند و بخشی از هزینه را در جیب خود نگه دارند.

علاوه بر این، باید به این نکته اشاره کرد که با تسهیل برخی قوانین مرتبط با واردات، خودروهای خارجی با موتورهای بزرگتر نیز به کشور راه یافته‌اند. خودروهایی مانند نیسان پاترول، تویوتا لندکروزر و بی‌ام‌و سری ۷ با قیمت‌های نجومی وارد بازار شده‌اند که تنها بخشی کوچکی از مشتریان توانایی خرید آن‌ها را دارند.

آیا در حال بازگشت به اوایل دهه ۱۳۹۰ هستیم؟

فعالان بازار و مشتریان به دقت سال‌های اول دهه ۱۳۹۰ خورشیدی را به خاطر دارند. در آن دوران، قیمت خودرو در بازار آزاد کمتر از نرخ‌های رسمی بود. اکنون نیز بازار به‌سویی می‌رود که شرایط مشابهی را تجربه کند. قیمت اکثر خودروهای وارداتی در بازار آزاد پایین‌تر از نرخ رسمی آن‌ها در نمایندگی‌ها محاسبه می‌شود. این روند به تدریج در حال گسترش به خودروهای مونتاژی و داخلی نیز است.

قیمت بازار و کارخانه برای بسیاری از خودروهای داخلی مانند رانا پلاس، سورن پلاس، تارا و شاهین به هم نزدیک شده است. در این شرایط، مصرف‌کنندگان واقعی می‌توانند این خودروها را از بازار آزاد خریداری کنند و نیازی به پرداخت وجه و صبر برای مدت ۳۰ یا ۹۰ روز جهت تحویل نخواهند داشت.

خودروسازان در گذشته نیز در چنین شرایطی قرار داشتند. با امضای برجام در میانه دهه ۱۳۹۰ خورشیدی، ایرانیان به دنبال کاهش قیمت‌ها بودند و از خرید خودروهای داخلی صرف‌نظر کردند. آن زمان دولت با ارائه وام ۲۵ میلیون تومانی توانست مصرف‌کنندگان را ترغیب به خرید خودروهای داخلی نماید. اگر دولت بخواهد معادل همان وام را با نرخ امروز برای مصرف‌کنندگان در نظر بگیرد، لازم است به هر مصرف‌کننده ۵۰۰ میلیون تومان وام اعطا کند؛ رقمی که به وضوح بعید است دولت توانایی پرداخت آن را در شرایط کنونی داشته باشد.

پایان این ماجرا در بازار خودرو چه خواهد بود؟

عدم رغبت مصرف‌کنندگان به خرید خودرو و انباشت خودروهای صفرکیلومتر در بازار و کارخانه، توازن میان عرضه و تقاضا را بر هم خواهد زد. خودروسازان و عرضه‌کنندگان ناگزیر خواهند بود تا با اجرای روش‌های پرداخت اقساطی، مشتریان را به خرید خودرو تشویق کنند. با این حال، این روش نیز برای تمام مشتریان کارساز نخواهد بود، زیرا کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان ایرانی به وضوح محسوس است. تنها افرادی که مالک خودرو هستند یا دارایی دیگری دارند ممکن است بخواهند خودروی خود را ارتقا دهند یا دارایی خود را به خودرو تبدیل کنند. برای بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان که قدرت خریدشان کاهش یافته، خرید خودرو حتی با شرایط اقساطی هم امکان‌پذیر نخواهد بود.